Inleiding

Verfijning van de werkomgeving

In de werkomgeving is het open kantoor in deze tijd gemeengoed. Belangrijk argument voor de open plattegrond en flexibele werkplekken is naast een efficiënte samenwerking en het besparen van kosten ook het sociale aspect. Collega’s ontmoet je eenvoudiger in een open kantoor.

Er kleven nadelen aan een grote ruimte delen met veel collega’s. Onderzoekers Jan Gerard Hoendervanger en Gerry Hofkamp constateren dat hoewel er veel onderzoeksresultaten over ‘het nieuwe werken’ beschikbaar zijn deze in de praktijk nog weinig worden toegepast. Problemen die ontstaan, zijn gebrek aan visuele en auditieve privacy, te weinig werkplekken ten opzichte van het aantal medewerkers en onderschatting van de gedrags- en cultuurverandering die nodig is. Ook geen of weinig differentiatie voor verschillende typen werk en onvoldoende concentratiewerkplekken zorgen voor problemen (1).


In deze monografie besteden we aandacht aan een aantal ontwerpen dat zorgvuldig met de beschikbare kennis omgaat. De plattegronden zijn verfijnd en niet ‘gewoon een open ruimte’, daarnaast zijn ze toegespitst op de afzonderlijke bedrijven en gebruikers. Het zijn kantoorontwerpen die problemen die met een volledig open plan kunnen opspelen erkennen, maar door slim ontwerp de voordelen behouden en de knelpunten oplossen.

Gedifferentieerde ruimten

Zoals gezegd blijkt de differentiatie van de werkomgeving belangrijk te zijn voor een goed ontwerp. In een recent onderzoek, weliswaar uitgevoerd in de VS, komt naar voren dat 77 procent van de ondervraagden de voorkeur heeft voor een werkomgeving die niet volledig privé of volledig open is. Werknemers geven aan het meest productief te zijn en zich het prettigst te voelen wanneer ze in een open omgeving zitten, maar de mogelijkheid hebben zich af te zonderen (2).

Architect Spacon & X en SPACE10 vernieuwden het interieur van de werkruimte van SPACE10, een ‘innovatie lab’ in Kopenhagen. Na een aantal jaren in een open en zeer flexibele werkomgeving te hebben gewerkt constateerde SPACE10 dat de ruimte te chaotisch was. Ze vonden dat het weliswaar goed is om je collega's te kunnen zien en dat een open ruimte tot creativiteit leidt, maar dat de grenzen van de ruimte duidelijk moeten zijn. Weten wat je kan verwachten op een bepaalde plek, zorgt voor een gevoel van controle en zekerheid en dus rust, stellen ze. Wanneer je stilte nodig hebt of juist wilt vergaderen moet daar een geschikte ruimte voor beschikbaar zijn. De volledig open plattegrond veranderde naar een semi-open plattegrond. Bureaus zijn omsloten door metalen frames waaraan grote akoestische semi-transparante panelen hangen. In het plan zijn daarnaast bel- en vergaderruimten opgenomen. De lezing en expositieruimte is in de nieuwe indeling gescheiden van de kantoorvloer.

M+R interior architecture renoveerde de Librije in Middelburg waar de Provincie Zeeland haar kantoren heeft. De architect verdeelde het kantoor in zones. Aan het begin van een verdieping bevindt zich telkens een informele ontmoetingsplaats, al dan niet gescheiden door de werkvloer door een pantry. De reuring die het informeel overleg van collega’s op deze plekken veroorzaakt is bevorderlijk voor de werksfeer, vindt Hans Maréchal. Dieper in het kantoor zijn in de open ruimte afgesloten ruimten met glazen gevels voor vergaderingen geplaatst

Het architectenbureau Balbek situeerde in het ontwerp voor het bedrijf Grammarly in Kiev de open kantoorruimten rondom een kern. In de kern bevinden zich vergaderzalen en individuele concentratieplekken. Maar zelfs ontspanningsruimten als slaapkamers en een zaaltje om films te kijken of muziek te maken. Tussen de zalen en ‘boxen’ voor specifieke activiteiten bevinden zich op verdiepingen en in nissen een twintigtal loungeplekken.

Hybride ruimten

In 2014 ontwierp Atelier Pro het WTC in Den Haag. Ook daar werkte de architect al met een open plattegrond afgewisseld door concentratieruimten en vergaderzalen. In het ontwerp van Atelier Pro is de ontspanningsruimte ingericht met banken en tafels. Deze ruimte is eenvoudig, maar ‘hybride’ en te gebruiken voor verschillende activiteiten, terwijl de andere ruimten juist voor specifieke werkzaamheden bedoeld zijn.


De hybride ruimte is in de opvatting van Francesco Messori van D/Dock, in tegenstelling tot de flexibele ruimte, altijd hetzelfde, maar is door haar complexiteit geschikt voor een veelvoud aan werkzaamheden en activiteiten. Dit betekent niet dat het ontwerp voor de Goede Doelen Loterij door Benthem Crouwel Architects en D/Dock geen duidelijk begrensde ruimten bevat, het hybride deel beslaat een groot deel van het gebouw en is telkens anders gedefinieerd. In de Goede Doelen Loterij bevindt zich een groot atrium met de sfeer heeft van een pleintje in de buitenlucht. In een bufferzone tussen het atrium en de werkvloer zijn vergaderzalen en reproruimten gesitueerd. In het ontwerp is daarnaast zelfs een pizzeria opgenomen die toegankelijk is bezoekers van buitenaf. De werkomgeving verliest hier en daar volledig het voorkomen van een traditioneel kantoor.


De hybride ruimtes hebben behalve de complexiteit ook de sfeer van een woonkamer. Loungestoelen en banken zijn bekleed met opvallende stoffen in huiselijke patronen, hier en daar zijn bloempotten neergezet. Ook in de multifunctionele kern van het kantoor van Grammarly en in SPACE10 is de huiselijk sfeer duidelijk herkenbaar. SPACE10 schrijft daarover: “Met cafés en de gezelligheid van thuis als alternatief, moeten werkruimten bestemmingen worden. Dat betekent niet dat je een plaats moet vullen met voldoende voordelen om ervoor te zorgen dat mensen blijven; het moet een plek zijn waar mensen kunnen verblijven.”

Gebruikersonderzoek

In hun onderzoek stellen Hoendervanger en Hofkamp ook dat het onderzoek naar de werkomgeving vaak generiek is en dus niet direct bruikbaar. Om het onderzoek beter toe te passen zijn duidelijke doelstellingen van de opdrachtgever en een grondige analyse van de specifieke situatie noodzakelijk.


M+R had al ervaring binnen de muren van de Abdij. Omdat de architect in het verleden twee keer eerder een ontwerp voor de Provincie Zeeland realiseerde, was de architect bekend met de cultuur en flexwerkambities. Dat kwam goed van pas, vanwege de verplichte aanbesteding kon de architect niet vóór het maken van het eerste schetsontwerp met de medewerkers van de provincie in overleg. Ze baseerde de eerste grote lijnen van het opwerp op de ervaring die ze hadden en het eenvoudige aangeleverde programma van eisen. Na de het winnen van de aanbesteding gebruikte de architect het gebruikersoverleg om het ontwerp verder uit te werken.


Voordat Benthem Crouwel en D/Dock aan het ontwerp voor de Goede Doelen begonnen had de opdrachtgever een lange lijst met wensen van de gebruikers verzameld. De eis was dat tenzij niet duurzaam, te duur of tegenstrijdig, alle wensen in het plan zouden komen. Bijvoorbeeld de yogastudio en de daktuin stonden op de wensenlijst. Ook in de ontwerpfase overlegden de architectenbureaus uitvoerig met de gebruikers. Interieurarchitecte Yolanda Loudan was in dienst van Goede Doelen Loterij en behartigde de belangen van de gebruikers. Het ontwerp is maatwerk, succesvol dankzij het proces.


Ook Spacon & X was goed bekend met de werkcultuur van haar opdrachtgever, toen het innovatie lab in eerste instantie de oude fabriek betrok, deed de architect de renovatie. Daarnaast werken ook bij SPACE10 architecten en ontwerpers die meewerkten aan het ontwerp, het interieur is dus niet alleen ontworpen door een architect van buiten, maar ook door de gebruikers zelf.


Door medewerkers aan het proces deel te laten nemen wordt naast informatie gewonnen ook betrokkenheid gecreëerd. De medewerkers van de Librije herkennen de door hen gekozen kleurenpaletten in het interieur. In de patronen in de gevelpanelen van het atrium in de Goede Doelen Loterij zien de medewerkers hun eigen schetsen terug. Naast de door SPACE10 en Spaceon & X genoemde gevoel van controle en zekerheid ontstaat zo een zeker eigenaarschap over de ruimte.


1. Jan Gerard Hoendervanger, Gerry Hofkamp, Het hedendaagse kantoor – De praktijk en haar blinde vlekken, M&O. Deventer 2017.

2. Gensler Research Institute, U.S. Workspace Survey 2019. https://www.gensler.com/uploads/document/614/file/Gensler-US-Workplace-Survey-2019.pdf